Jerzmanowice i okolica

Miejscowość Jerzmanowice położona jest na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej przy drodze krajowej nr 4 Kraków-Olkusz-Katowice w odległości 20 km od Krakowa i 10 km od Olkusza. Zajmuje obszar 12,9 km2, który w całości podlega ochronie. Leży w Otulinie Ojcowskiego Parku Narodowego w Zespole Jurajskich Parków Kraj obrazowych - Dolinki Krakowskie.

Wieś Jerzmanowice pojawiła się na początku drugiego okresu osadnictwa na Wyżynie Olkuskiej datowanego na lata 1320-1423. Jej lokacja nastąpiła między rokiem 1325, a 1335. W źródłach pisanych pojawia się po raz pierwszy w 1335r. Była to lokacja udana i Jerzmanowice stały się na prawie niemieckim wsią wzorcową.

Osada była wówczas wsią królewską należącą do starostwa ojcowskiego. Zgodnie z przywilejem Kazimierza Wielkiego z 1356r. sołtys Jerzmanowic zasiadał wśród ławników sądu najwyższego prawa niemieckiego na zamku królewskim.

W dokumentach z 1326r. wieś nazwano villa Hermani, czyli wieś Hermana, który musiał być jej zasadźcą. Kilkanaście lat później w dokumentach pojawia się de Yrzmanowicz. Zmiana związana jest ze spolszczeniem niemieckiego imienia Herman na polskie Jirzman lub Jerzman i tym samym ze spolszczeniem nazwy wsi na Jirzmanowice, czego dowodem jest zapis z 1406r. Później nazwa przekształciła się na Jerzmanowice.

Wieś miała drewniany kościół już w roku 1338. Ufundował go dla swych poddanych król Kazimierz Wielki, do którego wieś wówczas należała. Niestety, budowla ta nie zachowała się do dnia dzisiejszego. Stoi natomiast pochodząca z I pół. XIXw., a rozbudowana w 1876r. świątynia murowana pod wezwaniem św. Bartłomieja. W przysiółku Gościniec stoi kościół szpitalny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela z 1696r. ufundowany przez uczestnika Odsieczy Wiedeńskiej, rycerza Jana II Sbieskiego pod Wiedniem, rozbudowany w 1876r. W roku 1887 wzniesiono przy kaplicy drewniany budynek z przeznaczeniem na szpital dla ubogich. Do kaplicy i szpitala należały wówczas dwie morgi pola i plac przy budynku. Pierwsza wojna światowa i przebiegająca w pobliżu świątyni linia frontu pozostawiły po sobie smutne ślady. Podobny los spotkał wieś Jerzmanowice w czasie II wojny światowej. Zniszczonych zostało wiele obiektów oraz miały miejsce duże straty wśród ludności cywilnej.

Obecnie Jerzmanowice należą do gminy Jerzmanowice - Przeginia, powiat Kraków, województwo małopolskie.

W ośmiu sołectwach zajmujących powierzchnię 68,4 km mieszka 10200 osób. Pozytywny wpływ na rozwój Jerzmanowic ma położenie geograficzne. Przebiega przez wieś ważny szlak komunikacyjny z Krakowa na Śląsk. Już z 1298r. wzmianka w dokumentach poświadcza przebieg tej drogi. Dobra lokalizacja wsi wpłynęła na rozwój rzemiosła i handlu. Kronika parafialna podaje także informacje dotyczące ludności, charakteryzuje ją jako rzemieślniczo- handlowo-rolniczą.

O rzemieślniczo-handlowych zajęciach świadczyła nie tylko możliwość handlu związana z przebiegiem ważnego szlaku komunikacyjnego, lecz również powstanie różnych cechów. Dominowało rzeźbiarstwo w drewnie i snycerstwo. Ludność Jerzmanowic trudni się również pracą na roli, stanowiącej jedyne źródło utrzymania dla niektórych rodzin. Zajęciem najbardziej popularnym jest jednak wyrób galanterii drzewnej tj. szachy, laski, szkatułki, zabawki dla dzieci, a następnie handel tymi wyrobami w sklepach CEPELII w kraju i poza jego granicami. Bogacenie się ludności spowodowało znaczny wzrost budownictwa mieszkaniowego, a następnie duży rozwój Jerzmanowic. Do dziś struktura zawodowa niewiele się zmieniła. Wraz z powstaniem nowych instytucji, zwiększyła się liczba urzędników.

Obecnie Jerzmanowice liczą 2430 mieszkańców. Ludność dojeżdża do pracy do Krakowa lub Olkusza. Na terenie Jerzmanowic znajdują się następujące placówki i urzędy : Urząd Gminy, Bank, Ośrodek Zdrowia, Apteka, Biblioteka Publiczna, Gminny Ośrodek Kultury, Poczta, Szkoła Podstawowa, Publiczne Gimnazjum, Przedszkole Samorządowe, Pogotowie Ratunkowe, Lecznica Zwierząt, Gminna Spółdzielnia, całodobowa Stacja Benzynowa z zapleczem sklepowym i gastronomicznym, cała sieć sklepów różnej branży : spożywcze, przemysłowe, również księgarnia, kwiaciarnie, punkty usługowe i około 100 warsztatów rzemieślniczych. Duża ilość osób prowadzących różnego rodzaju działalność gospodarczą chętnie udziela się społecznie w pracach na rzecz szkoły i środowiska.

Charakterystyczną cechą krajobrazu Jerzmanowic są potężne skały wapienne, zwane ostańcami (jest ich na terenie gminy 36) , a także liczne jaskinie. Wszystko to tworzy wspaniałe pejzaże, mnóstwo okazji do wspinaczki, a jaskinie kryją w sobie wiele tajemnic. Najbardziej interesująca jest Jaskinia Nietoperzowa. Zdumiewa nie tylko wielkością (376 m. korytarzy i komór), ale i swoją historią. W jej korytarzach znaleziono ślady człowieka sprzed 70000 lat ( środkowy paleolit), zęby i kości zwierząt plejstoceńskich oraz ślady palenisk i narzędzi z okresu kamienia łupanego. Niektóre z tych znalezisk dały nazwę specyficznej formacji kulturze jerzmanowickiej istniejącej około 38000 lat temu. W głębszych partiach jaskini zamieszkują nietoperze, od których wzięła ona swą nazwę. W ostatnich latach władze Jerzmanowic kładą coraz większy nacisk na rozwój turystyki na tym terenie. Dbają o oznaczenie szlaków turystycznych, rozbudowę bazy noclegowej i gastronomicznej, a o atrakcjach naszej miejscowości można przeczytać na jej stronie internetowej.

Tekst jest cytowany z pracy magisterskiej napisanej przez nauczycielkę Szkoły Podstawowej w Jerzmanowicach Panią Małgorzatę Śladowską pod kierunkiem dr Teresy Gumuły, pt.:"Szkoła Podstawowa w Jerzmanowicach w latach 1966-2000" (Akademia Świętokrzyska im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, Kielce 2001r.)